Biskupi byli przeciwko rozdziałowi
kościoła od państwa w Konstytucji RP
rys. Niebudek, niedziela.pl 

Rok 1990 | Tadeusz Pieronek (biskup): Ponieważ jestem tutaj [na posiedzeniu Komisji Konstytucyjnej Senatu RP - red.] z ramienia Episkopatu Polski, pozwolę sobie też ustosunkować się do tej szczegółowej kwestii, jaką jest sprawa stosunku kościoła i państwa.

Rzeczywiście byłoby rzeczą bardzo kłopotliwą, gdyby w nowej konstytucji usytuowano kościół jako oddzielony od państwa. Jest to jakaś pozycja antagonistyczna. Myślę, że niewłaściwa. Dlatego, że jest to teza oparta, zresztą na głoszonej także w pewnym okresie przez kościół, tezie dwóch społeczności doskonałych, które mają wprawdzie swój zakres działania, powinny się porozumieć, ale właściwie są to ciała sobie obce. W nauce dzisiejszej Soboru Watykańskiego II istotne jest to, że kościół jest i powinien być obecny w społeczeństwie (...)

Nie sądzę, żeby można było pojmować kościół w konstytucji jako jakiegoś konkurenta do władzy. A podejrzewam, że w ustawieniu sprawy przy rozdzieleniu kościoła od państwa jest to mniej więcej takie traktowanie kościoła (...) Konstytucję czyta się według jej brzmienia i tam, gdzie jest napisane rozdział, to już mi się przypomina jakiś rozwód, albo faktyczna separacja. A separacja ma zupełnie inny wydźwięk niż wspólnota.

Ja bym widział raczej te stosunki bardziej bliskie, życzliwe poprzez fakt, że nie nazywa się tego z góry, że to jest pewne oddzielenie.

[Wystąpienie przedstawiciela Episkopatu Polski, biskupa Tadeusza Pieronka, podczas posiedzenia Komisji Konstytucyjnej Senatu RP, 16.07.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Kościoły i organizacje światopoglądowe o nowej polskiej Konstytucji. Wybór materiałów źródłowych z lat 1988-1997, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2012]

Rok 1990 | Episkopat:

(...) Projekt zapisu do Konstytucji

1. W sprawie ochrony życia:
 "1. Każda osoba ludzka ma naturalne prawo do życia i podlega ochronie ustawowej od momentu poczęcia.
  2. Nikogo nie wolno karać śmiercią".

2. W sprawie wychowania dzieci:
"1. Rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie ze swymi przekonaniami.
 2. Państwo gwarantuje rodzicom prawo do pobierania przez ich dzieci nauki religii w szkołach stosownie      do ich wyznania".

3. W sprawie wolności sumienia i wyznania:
"1. Wszystkim obywatelom gwarantuje się wolność sumienia i wyznania. Żaden obywatel nie może być z powodu swego wyznania i przekonań religijnych ograniczony w prawach przysługujących innym obywatelom.
 2. Każdy ma prawo wyznawania i praktykowania zarówno publicznie jak i prywatnie, indywidualnie lub z innymi swej wiary i wykonywania obrzędów swojej religii, o ile to nie sprzeciwia się porządkowi publicznemu ani obyczajności publicznej.
 3. Kościół Katolicki rządzi się własnym prawem. Stosunek Państwa do Kościoła Katolickiego jest określony na podstawie umów ze Stolicą Apostolską. Stosunek Państwa do innych kościołów i związków wyznaniowych jest ustalany w drodze ustawowej po porozumieniu się z ich prawnymi przedstawicielami".

[List zastępcy Sekretarza Episkopatu Polski (Alojzego Orszulika - red.) do Hanny Suchockiej, Przewodniczącej Podkomisji ds. Wolności i Praw Człowieka i Obywatela Komisji Konstytucyjnej Sejmu, 06.07.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Kościoły i organizacje światopoglądowe o nowej polskiej Konstytucji. Wybór materiałów źródłowych z lat 1988-1997, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2012]

Zygmunt Choromański (trzyma gazetę), 
za nim (od lewej)
Michał  Klepacz i Hieronim Goździewicz.
fot. Stanisław Porębski

Rok 1990 | W innych podstawowych zagadnieniach z zakresu materii konstytucyjnej Episkopat Polski wyraził swoje stanowisko w memoriale z 1947 r. pt. "Katolickie postulaty konstytucyjne"*.

KATOLICKIE POSTULATY KONSTYTUCYJNE, Warszawa, 26.11.1947 r.

Rok 1947 | Konstytucja (...) powinna odpowiadać charakterowi plemiennemu i chrześcijańskiej ideologii narodu, a jej postanowienia powinny uwzględniać potrzeby kraju (...)

Następstwem wiary w [rzymskokatolickiego - red.] Boga jest uznanie jego woli, czyli praw Bożych w świecie (...) Państwo (...) nie jest arbitrem moralności, ani wyłącznym źródłem prawa, ani celem samo przez się, lecz częścią ładu moralnego ustanowionego przez Stwórcę dla dobra ludzkości. Boże prawo moralne jest wprawdzie ograniczeniem zakresu władzy państwowej, ale ograniczenie to nie jest ani ujmą, ani przeszkodą, lecz raczej moralną podbudową i zabezpieczeniem autorytetu państwowego (...)

Stąd postulaty katolickie:

• 1) Konstytucja Rzeczypospolitej powinna wychodzić z założenia, że naturalnemu i pozytywnemu prawu moralnemu poddane jest zarówno jednostkowe życie obywateli jak i życie państwowe.

• 2) Rzeczpospolita, jako społeczna i polityczna zbiorowość katolickiego narodu polskiego, powinna być w Konstytucji ujęta jako państwo chrześcijańskie, które uznaje Boga za władzę wszelkiego stworzenia, bierze udział w aktach czci Bożej i szanuje katolickie sumienie obywateli, ułatwiając im w zakresie swych zadań wyznawanie wiary i osiągnięcie celu ostatecznego.

(...)

• 10) Konstytucja powinna zapewnić rodzinom katolickim chrześcijańskie wychowanie dzieci i udzielanie tymże nauki religii w szkołach publicznych, jak i prywatnych.

(...) Państwo odnosi z działalności Kościoła wielkie korzyści pośrednie, zwłaszcza w dziedzinie moralności prywatnej i publicznej. Korzyści te są tym wydatniejsze, im zgodniejsza jest współpraca obu władz (...) Z narodem i my Biskupi pragniemy, by odbudowa Rzeczypospolitej dokonała się bez błędów w założeniach i w wykonaniu. Najważniejsze zaś widoki powodzenia będzie miała rekonstrukcja wtedy, gdy gruntować się będzie nie na piasku lotnych doktryn, lecz na opoce wiecznych praw moralności - z pomocą i błogosławieństwem nieśmiertelnego Władcy czasów.

Z ramienia Biskupów polskich

bp Zygmunt Choromański

Sekretarz Episkopatu

[Katolickie postulaty konstytucyjne, 26.11.1947 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Kościoły i organizacje światopoglądowe o nowej polskiej Konstytucji. Wybór materiałów źródłowych z lat 1988-1997, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2012]

******

* Stanowisko Konferencji Episkopatu Polski w sprawie założeń aksjologicznych nowej konstytucji, 16.06.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Kościoły i organizacje światopoglądowe o nowej polskiej Konstytucji. Wybór materiałów źródłowych z lat 1988-1997, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2012

Episkopat sprzeciwił się 
konstytucyjnemu rozdziałowi
Kościoła katolickiego od Państwa
fot. Koalicja Postęp i Świeckość

Rok 1990 | Episkopat:

Konstytucyjne uregulowanie stosunków między Państwem a Kościołem katolickim winno zostać oparte na zasadach wzajemnego poszanowania, suwerenności i niezależności oraz zdrowego współdziałania dla dobra wspólnego, czyli tworzenia tych warunków życia społecznego, dzięki którym osoba, rodzina i zrzeszenie mogą pełniej i łatwiej osiągnąć swoją doskonałość.

Podstawowe wartości, w imię których Kościół spełnia swoją misję oraz zasadnicze cele realizowane przez państwo są w istocie swej komplementarne.  Z tego punktu widzenia należy szczególnie mocno zaakcentować konieczność współdziałania Państwa i Kościoła katolickiego, u podstaw którego leży dobro osoby będącej w naszych warunkach w ogromnej większości członkiem obu tych wspólnot jednocześnie.

Z tych też względów należy wyłączyć z konstytucji formułę o rozdziale Kościoła katolickiego od Państwa. Budzi ona negatywne skojarzenia dla dominacji Państwa nad Kościołem ponadto jest nieprecyzyjna, może bowiem prowadzić do pominięcia tych wartości, o których piszemy (...)


[Stanowisko Konferencji Episkopatu Polski w sprawie założeń aksjologicznych nowej konstytucji, 16.06.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Kościoły i organizacje światopoglądowe o nowej polskiej Konstytucji. Wybór materiałów źródłowych z lat 1988-1997, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2012]

Rok 1990 | Episkopat:

Podstawowym zadaniem ustawodawcy powinno być potwierdzenie w normach konstytucyjnych przyrodzonych i niezbywalnych praw: osoby, wspólnot ludzkich oraz wspólnoty obywateli państwa.

Nauka Kościoła [rzymskokatolickiego - red.] postrzega bowiem człowieka nie jako egoistyczną jednostkę, wolną od więzów społecznych (...)

Istotnym zagadnieniem jest przedstawienie w tekście konstytucji klarownej klasyfikacji praw przyrodzonych (...)






Osoba:

• prawo do życia od chwili poczęcia (...)
• wolność sumienia i wyznań religijnych
•  wolność wyrażania myśli, poglądów i uczuć
• wolność uzewnętrzniania i praktykowania obrzędów religijnych
• prawo do tożsamości i autonomii moralnej - niezbędnym korelatem tego zapisu powinny być zakazy rozpowszechniania treści niemoralnych oraz obraźliwych oraz określenie obowiązków państwa w tej dziedzinie (...)
• prawo rodziców do wychowywania dzieci zgodnie z ich przekonaniami, zwłaszcza prawo do pobierania przez ich dzieci nauki religii w szkole (...)

Wspólnoty ludzi:

(rodzina, wspólnoty narodowe i etniczne, wyznaniowe, samorządowe, społeczne, polityczne i pracownicze)

• (...) prawdo do samodzielnego zarządzania swoimi sprawami - prawo wspólnoty do dobrego imienia (...)

Wspólnota obywateli państwa:

• (...) prawo do świadczeń publicznych na rzecz społeczeństwa ze strony osób i wspólnot (...)

Przedstawiony wyżej katalog nie jest zamknięty (...)


Źródło: Stanowisko Konferencji Episkopatu Polski w sprawie założeń aksjologicznych nowej konstytucji, 16.06.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Kościoły i organizacje światopoglądowe o nowej polskiej Konstytucji. Wybór materiałów źródłowych z lat 1988-1997, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2012

fot. Marcin Stępień / Agencja Gazeta

Rok 1990 | Episkopat:

(...) Jesteśmy także przekonani o tym, iż nadszedł czas odrzucenia ugruntowanego niestety w świadomości społecznej błędnego i szkodliwego uproszczenia, w myśl którego laickość państwa przedstawiana jest jako jako zasadnicza i niemalże jedyna gwarancja wolności i równouprawnienia obywateli.

Uważamy, iż charakterystykę państwa w całości wyczerpuje określenie go jako prawnej struktury służącej obywatelom i ich wspólnotom, co w konsekwencji uchyla potrzebę szczegółowego opisu jego przymiotów.

[Stanowisko Konferencji Episkopatu Polski w sprawie założeń aksjologicznych nowej konstytucji, 16.06.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Kościoły i organizacje światopoglądowe o nowej polskiej Konstytucji. Wybór materiałów źródłowych z lat 1988-1997, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2012]

Alojzy Orszulik podczas obrad Okrągłego Stołu w 1989 r.
Obok niego (od lewej): Bronisław Geremek,
Czesław Kiszczak i Lech Wałęsa.
Fot. J. Stachowicz / Agencja Forum

Rok 1990 | Senat | Ks. bp. Alojzy Orszulik [wówczas biskup siedlecki - red.] zaznaczył, że (...) konstytucja powinna ponadto odzwierciedlać stabilny system wartości. Nie podzielił opinii jednego z ekspertów, że system ten mógłby znaleźć się tylko w preambule, powinien emanować z przepisów, ale powinien mieć jakiś rys identyfikacyjny (...)

Następnie ks. bp. Orszulik zastanawiał się: czy konstytucyjne przepisy o rozdzieleniu Kościoła od Państwa są potrzebne. Zwrócił uwagę, że jeśli mówi się o rozdziale Kościoła od Państwa, to trzeba także mówić o rozdziale Państwa od Kościoła. Obok Kościoła wpisanego na trwałe w rzeczywistość Państwową istnieje druga rzeczywistość: Stolica Apostolska i Rzeczpospolita Polska na pewno zawrą układ, który będzie określać zasady stosunków między Kościołem a Państwem. Konstytucja marcowa mówiła o tym, przypomniał ks. bp. A. Orszulik i nowa konstytucja również powinna zawierać taki element (...)

Fundamentalną zasadą, która powinna być potwierdzona konstytucyjnie jest wolność religijna. Podkreślił również, że nie można pominąć regulacji konstytucyjnej zasady edukacji - będzie ona ściśle powiązana z filozofią Państwa konstytucyjnie określoną.

Ks. bp. uważał, że konstytucyjnie powinna być uregulowana sprawa nauczania religii w szkole - na wzór regulacji zawartej w konstytucji z 1921 r.

[Relacja z wystąpienia przedstawiciela Episkopatu Polski bp. Alojzego Orszulika podczas posiedzenia Komisji Konstytucyjnej Senatu, 18.04.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Kościoły i organizacje światopoglądowe o nowej polskiej Konstytucji. Wybór materiałów źródłowych z lat 1988-1997, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2012]

Konstytucja RP / fot. nik.gov.pl

Rok 1990 | Bronisław Dąbrowski (arcybiskup warszawski):

W związku z opracowywaniem nowej Konstytucji pragnę uprzejmie zwrócić uwagę, na ważne zagadnienie powiązania historii i kultury Narodu z religią i Kościołem Katolickim.

W tym kontekście powinny być właściwie określone w Konstytucji - stosunek Państwa do Kościoła Katolickiego oraz jego rola w społeczeństwie.

Bylibyśmy radzi mieć wgląd do przygotowywanego projektu nowej Konstytucji, by móc wnieść własny wkład w te prace.


[List Sekretarza Episkopatu Polski abp. Bronisława Dąbrowskiego do Przewodniczącego Komisji Konstytucyjnej Sejmu prof. Bronisława Geremka, 18.01.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Kościoły i organizacje światopoglądowe o nowej polskiej Konstytucji. Wybór materiałów źródłowych z lat 1988-1997, Dom Wydawniczy Elipsa, Warszawa 2012]

Rząd premiera Tadeusza Mazowieckiego
fot. Jerzy Gumowski / AG

Rok 1990 | (...) Komisja Wspólna wyraziła aprobatę dla "Instrukcji dotyczącej powrotu nauczania religii do szkół w roku szkolnym 1990/91" wypracowanej przez powołaną podkomisję i wydaną przez ministra edukacji narodowej.

Instrukcja jasno określa znaczenie religii w naszym systemie edukacji i podkreśla prawa rodziców, uzależniając nauczanie religii od ich woli. W tym znaczeniu religia nie jest szkolnym przedmiotem obowiązkowym.

Komisja Wspólna apeluje do młodzieży, rodziców, dyrektorów szkół, nauczycieli i katechetów, aby w duchu instrukcji kształtowali atmosferę tolerancji i poszanowania ludzi o odmiennych przekonaniach. 

(Komunikat z posiedzenia Komisji Wspólnej, 20.08.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Komisja Wspólna Przedstawicieli Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Konferencji Episkopatu Polski w archiwaliach z lat 1989-2010, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2011).

Tadeusz Mazowiecki, premier RP w 1990 roku
fot. Tomasz Wierzejski/FOTONOVA

Rok 1990| (...) Komisja Wspólna omówiła problem miejsca nauki religii w systemie oświatowym. Komisja stoi na stanowisku, że katechizacja dzieci i młodzieży niesie ze sobą podstawowe wartości etyczne i moralne w procesie wychowania. Z tego powodu uznano za niezbędne, by państwowe placówki oświatowe zapewniły możliwość pobierania nauki religii przez wszystkich uczniów, których rodzice wyrażą takie życzenie, gwarantując jednocześnie wolność sumienia i wyznania obywateli (...)

Wyrażono przekonanie o potrzebie szybkiego powołania ordynariatu polowego.

(Komunikat z posiedzenia Komisji Wspólnej, 27.06.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Komisja Wspólna Przedstawicieli Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Konferencji Episkopatu Polski w archiwaliach z lat 1989-2010, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2011).

Prezydent RP Lech Kaczyński dekoruje
Ignacego Tokarczuka Orderem Orła Białego
(03.05.2006)

Rok 1990 | Komisja określiła zakres i tematykę swoich prac. Uznano, że istnieje potrzeba współdziałania przy rozwiązywaniu problemów prawnych i technicznych związanych ze zmianą ustawy o edukacji narodowej. Podjęto problem powrotu religii do szkół i w związku z tym zadeklarowano wzajemną pomoc przy pełniejszym wykorzystaniu budynków szkolnych i katechetycznych (...)

Podkreślono znaczenie, jakie może mieć aktywny udział duchownych w kształtowaniu nowego demokratycznego systemu władz lokalnych.

***

Stronę Rządu RP reprezentowali:
minister-szef Urzędu Rady Ministrów Jacek Ambroziak - współprzewodniczący Komisji,
minister zdrowia i opieki społecznej Andrzej Kosiniak-Kamysz,
minister pracy i polityki socjalnej Jacek Kuroń,
minister edukacji narodowej Henryk Samsonowicz,
dyrektor generalny Biura do Spraw Wyznań Marek Pernal - sekretarz Komisji.

Stronę Kościoła rzymskokatolickiego reprezentowali:
biskup przemyski Ignacy Tokarczuk - współprzewodniczący Komisji,
biskup gdański Tadeusz Gocłowski,
biskup płocki Zygmunt Kamiński,
biskup pomocniczy siedlecki i zastępca sekretarza Episkopatu Alojzy Orszulik,
sekretarz pomocniczy Konferencji Episkopatu ks. Edward Sobieraj - sekretarz Komisji.

***

(Komunikat z posiedzenia Komisji Wspólnej, 18.05.1990 | źródło: Borecki Paweł, Janik Czesław (oprac.), Komisja Wspólna Przedstawicieli Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Konferencji Episkopatu Polski w archiwaliach z lat 1989-2010, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2011).